Herriz herri, bakoitzak bere izaera eta ezaugarriekin antolatzen ditu jaiak. Gau Beltza ere, guztiona eta bakoitzarena izango da. Denon artean baina, oinarri partekatu bat izatea proposatzen dugu, sustatu nahi dugun horretan arreta jartzea.
Euskarak ezinbestekoak ditu erabilera espazio berriak, zer esanik ez eremu informalean. Herrietako jai eta ospakizunek komunitatea bera harremanetan jartzeko funtzioa betetzen dute eta, horrela, euskararen erabilerarako eremu natural bilakatzen dira. Euskaraz egindako festa batek hizkuntzarekin lotuko diren bizipen positiboak sortuko ditu.
Euskal Herrian egin izan diren errituak jaso, egokitu eta berriz asmatzen ditu Gau Beltzak. Komunitatearentzat eta auzolanean sortutako ospakizun ugari ditugu gurean. Negu garaiko jaietan ohikoa izan da, adibidez, etxez etxe eske-errondetan aritzea. Herritar guztien parte-hartzea eta ekarpena sustatzen dira horrela, komunitatea eraikiz. Gau Beltza komunitate osoaren festa izatea proposatzen dugu.
Komunitate osora zabaldutako festa izan arren, gaiak duen erakargarritasuna ikusita, gazteek festaren antolaketaren ardura har dezakete. Erdigunea hartuko dute gazteek eta euren parte-hartze aktiboa sustatuko dugu. Oinarri partekatua izan dezake herri guztietan Gau Beltzak, baina herritarren eta bereziki gazteen sormenari lekua egingo die.
Urtea hiltzen den garaian ospatzen da Gau Beltza, egunik motz eta ilunenak datozenean. Heriotzari lotutako erritualak zabalduta daude data hauetan. Iluntasun horren baitan eta bihurrikeria baliatuz, norbere beldurrei modu kolektiboan aurre egiteko bidea ematen digu festak. Heriotzaren gaia lantzeko bidea ere bada.
Euskal Herrian ere ezagunak egin dira dagoeneko, gaztetxotan, kalabazak edo arbiak lapurtu, barrua hustu eta aurpegi itxurarekin argiztatuta bide bazterretan jartzen zituzten aiton-amonen testigantzak. Udazkeneko fruituak jasotzeko eske-errondak edo plazan gaztainak erretzeko ohitura ere gogoratzen dute askok. Jaiak, lurraren zikloei lotuta ospatu baitira urte luzez hemen ere. Gau Beltza naturarekin berriz konektatzeko eta ospakizun eredu jasangarriak bultzatzeko balia dezakegu.
Gure herrietako jai eta ospakizunetan parte hartzeko modua ez da neutroa. Plaza hartzerako orduan, abiapuntu ezberdinetatik egiten dute emakume bezala edo gizon bezala sozializatutako herritarrek. Estereotipoak hautsi eta rolak gainditzera gonbidatu nahi gaituzte Gau Beltzaren mozorroek. Beldurra pasa eta beldurra eman; jaia denona delako.
Gertatuko bada, herri bakoitzak jaia bere ezaugarrietara moldatu duelako izango da. Tradizioen birformulatze honetan, herriko kondairak, pertsonaiak eta ohiturak jaso edo berriak sortzea erabaki dezake herriak. Herria bera izango baita Gau Beltzaren eszenatokia. Tokian tokiko sinergiak bilatuz, herriko eragileen izaera anitzak kontuan hartuz eta modu parte-hartzailean egingo dugu antolaketaren bidea. Emaitzak berak bezainbesteko garrantzia baitu prozesuak.
Izaera bezalaxe, jaiaren izena bera ere herri bakoitzak berera egokitzea aproposa da. Herri bakoitzak du bere nortasuna eta euskalki propioa, eta horrek berezi egiten gaitu. Gau Beltza, Gaba Baltza, Arimen Gaua, Animen Gaua, Arimen Gau Beltza… oinarriak partekatu arren, festa berezia izango da bakoitza.
Herritik sortutako egitasmoak modu parte-hartzailean egitea onuragarria dela uste dugu. Gero eta talde anitzagoa osatu, orduan eta aberasgarriagoak izango dira ekarpenak eta jarritako erronkei aurre egiteko ikuspuntuak.
Proiektu berean parte hartzen duten pertsonek, gainera, aukera gehiago dute proiektua eurena sentitu eta iniziatibaz ekiteko. Elkarlanean egindako proiektuak eraginkorragoak izan ohi dira, baina horretarako garrantzitsua da emaitza bezainbeste prozesua eta egiteko moduak zaintzea. Sustatu nahi ditugun baloreak gure egiteko moduetan ere islatzen dira.
Luze ala labur, proiektu guztiek dute hasiera, garapena eta amaiera fase bat. Hori irudikatzen laguntzeko proposatzen dugu hurrengo ibilbidea.
Jai bera antolatzeko ilusioak ekarri gaitu hona. Prozesuari hasiera emateko garrantzitsua da hau aurrera eramango duen taldearen izaera eta helburuak definitzea, proiektuak oinarri sendoak izan ditzan. Denon artean galdera hauei erantzuna ematea lagungarria izan daiteke:
Behin abiatuta, ospakizuna amaitu bitartean luzatuko da garapen fasea. Tarte horretan beharko diren bilera kopurua eta maiztasuna talde bakoitzak erabakiko ditu. Antolaketa lan hauetan zehaztu beharrekoak argi izateko, galdera hauek erantzun ditzakegu taldean:
Antolaketa lanetan garrantzitsua da ekintza amaitu ondoren balorazio orokor bat egitea. Ekintzaz gain, prozesua bera baloratu eta aurrera begirakoak zehazteko.
Neguko jaien ezaugarria dira eske-errondak; ezagunak zaizkigu gabonetan, Santa Ageda bezperan edota inauterietan egiten direnak. Negua etxean egoteko garaia zen eta aurretik bildutako janariarekin aurre egin behar zitzaion garai horri. Garrantzia berezia hartzen zuten beraz lurretik eta etxeko abereen bidez lortzen ziren elikagaiek. Uzta jaso berria egoten zenez gainera, etxe guztietan egoten zen eske-errondetan emateko zerbait.
Herriko taldetasuna elikatzeko ere balio dute eske-errondek, komunitate baten parte sentitzeko. Eskerako esaldi eta kantu bat erabiliz, gazteak izaten dira gehienetan protagonista, eskean aritu eta trukean gozoki edo fruituak jasotzea jolasa bihurtzen baita.
Bihurrikeriaren jaia da Gau Beltza; Iluntasuna baliatuz, beldurra eman eta jasotzekoa. Gure identitatea ezkutatzeak, egunerokoarekin apurtzeak ematen digu bihurrikeria horietan aritzeko bidea. Etxean ditugun trapu zein arropa zaharrekin jantzi, aurpegia estali edo margotu, eta kalera aterako gara jaiarekin bat egitera.
Aurretik, eraldaketa hori elkarrekin prestatzeko elkartu gaitezke. Guztia delako jaiaren parte; baita prestaketetan bizi eta ikasiko duguna ere. Tailerrean gainera, genero-rol ezberdinak gainditzeko begirada jar dezakegu mozorroak sortzerako orduan.
Baratzetik hartutako arbi, kalabaza edo erremolatxei aurpegi itxura eman eta argituta jartzeko ohitura aspalditik dator. Gaur egun gainera, oso irudi ezaguna egin da zulatutako kalabazarena. Galdutako ohitura bat berreskuratzeko aukera ematen digu, lurraren zikloen eta garaiko produktuen ezagutza landuz.
Urte osora luzatu daiteke tailerra: apiriletik aurrera hazia erein, maiatza erdialdean landatu eta udazken hasieran guk geuk ereindako kalabazen uzta jaso. Kalabaza hustu eta argitzea, eskulana eta jolasa da aldi berean, jaia girotzen lagunduko diguna.
Gaiztañerrea, arima egunaren (azaroaren 2a) ondorengo bigarren astelehenean ospatu izan da. Elkarte zein etxeetan lagunartean edo familiartean elkartu eta afari berezia egin ohi da. Barraskiloak eta gaztainak dira menuko izarrak.
Urrian ematen baititu fruituak gaztainondoak. Hiri eta herrietan bizi garenetik aldiz, gero eta gutxiagotan dugu gaztainak jateko aukera. Naturaren zikloekin konektatu eta garaiko produktuez gozatzeko aukera ematen digu ekintza honek. Jaia plazara atera eta herri osora zabaldu dezakegu gaztain jatea.
Haur eta gazteak festa arrotz bat ospatzen hasiak zirela sentitu dute heldu askok. Ez zekiten haien gurasoek ere antzeko festa bat ospatzen zutela garai berdinetan.
Transmisioan emandako eten hori lantzeko aukera eskaintzen digu Gau Beltzak. Zer ospatzen zuten etxeko nagusienek haur zirenean? Nola bizi zuten heriotzaren gaia? Zerk sortzen zien beldurra gaztetan? Udazken garaiko zein ohitura gogoratzen dute?
Herriko gazteenak eta helduenak elkartu, bakoitzaren bizipenak partekatu eta elkarrengandik ikasteko saioak antolatu daitezke jaiaren aitzakia baliatuta.
Iluntasuna da Gau Beltzaren ezaugarri nagusia, horren baitan sortzen dira elkar izutu eta jolasean aritzeko aukerak. Beldurra eman, beldurra jaso, elkarrekin aurre egin. Bizipen horietatik sortuko da jaiarekiko atxikimendua.
Argiz inguratuta bizi garen garaietan, iluntasunak berak sortzen du beldurra. Giro hori sortu eta beldurrarekin jolas egiteko ibilbideak sortzea izan daiteke Gau Beltzaren ekintza nagusietako bat. Ezustekoak, ikara sortzen duten pertsonaiak, soinu arraroak… Taldean joatearen babesak, beldurrei aurre egin eta esperientziaren zirraraz gozatzeko ausardia emango die parte-hartzaileei.
Zeri diogu beldurra? Zerk izutzen gaitu gehien? Bakoitzak bere bizipenak eta bere beldurrak izango ditu. Barrura begirako ariketa egiteaz gain, ditugun beldur horiei modu kolektiboan erantzuteko aukera bat gehiago da ekintza hau. Plazan elkartu, beldurtzen gaituen horretaz hausnartu eta elkarrekin sutan erretzea, kearekin batera desagertu daitezen.
Herritik sortzen diren ekintzez gain, egitaraua osatu eta aberasteko kultur eskaintza zabala dugu Euskal Herrian: ipuin kontalariak, antzerki taldeak, heriotza eta dolua lantzeko hitzaldiak, kale-animazioa, beldurrezko filmak… Gure jaia girotzen laguntzeaz gain, kultur kontsumoa sustatu eta herri bizitzan eragiteko aukera ematen du.